پنجابی غزل: رمز کنائے دی موت تے زوال دا بھلیکھا
شاعری دا اصل سروُپ ہر حال وچ سِدھی سٹیٹمنٹ، نعرے بازی یا سادہ بیان توں مُکت ہوندا اے۔ اِیہہ سچائی کِسے وی زبان دے اُستاد شاعر لئی حتمی حیثیت رکھدی اے۔ شاعری دا ناں تے رمز، کنائے تے استعارے نال جُڑیا ہویا اے۔ اِیہہ نویاں ترکیباں دی ایجاد، خیال دی کوملتا، تے لفظاں دی چُپ وچ لکے معنیاں دا ناں اے۔
پر افسوس کہ جدید پنجابی غزل اپنی اِیہہ فطری سَمت چھڈّ کے ہور پاسے ٹُر پئی اے۔ اِیہو کارن اے کہ ہر پاسے ایہہ آواز سُنن نوں مِلدی اے کہ پنجابی غزل زوال دا شکار اے۔ مسئلہ غزل دی صنف وچ نہیں، مسئلہ اس نوں لکھن تے پڑھن والے دے ذوق دی تبدیلی وچ اے۔
غزل وچوں مَکھن دا مُک جانا
جدوں اسیں پنجابی غزل دی اِیہہ نُقص والی حالت ویکھدے آں، تے مُکھ طور تے ہیٹھ لکھیاں تبدیلیاں نظر آؤندیاں نیں:
1. خیال دی پدھر: سِدھا سِدھا بیان
کلاسک غزل عشق دی رمزیت، رُوحانی تجربے دی گہرائی، یا حیات دے فلسفیانہ مُعاملاں نوں لُکا کے بیان کردی سی۔ جِتھے پرانے شاعر 'ہجر' دی کیفیت نوں 'اُداس پیلیاں دے پُچھن ہار پکھیرو' دے استعارے وچ بیان کردے سن، اُتھے اج دے شاعر اوہو گل بنا کِسے جمالیاتی پردے دے، سِدھی سِدھی کہہ دیندے نیں۔ سِدھی گل سُخن ہو سکدی اے، شاعری نہیں۔
2. فنی کَمتری: نویاں ترکیباں دا فقدان
شاعری دی جان نویاں ترکیباں وچ ہوندی اے۔ میر، غالب یا وارث شاہ ورگے شاعر لفظاں نوں نِت نویں روپ بخشدے سن۔ 'دُکھاں دی داس'، 'یاداں دے دیوے'، 'پیڑ دا سجدہ' ورگیاں انوکھیاں ترکیباں ہُن گھٹ ای نظر آؤندیاں نیں۔ اج دے شاعر نوں عام تے رَٹیاں رٹائیاں ترکیباں ورتن وچ آسانی لگدی اے، جیہڑی غزل دی رَوح تے تازگی نوں ختم کر دیندی اے۔
3. نعرے بازی تے جذبات دا غلبہ
جِتھے کِتے غزل سماجی یا سیاسی شعور دی گل کردی اے، اُتھے وی اوہ رمز دی تھاں سِدھا نعرہ بن جاندی اے۔ جذبات دی شدت نوں فکر دی گہرائی نال متوازن کرن دی تھاں، صرف اُچی آواز وچ گلاں کیتیاں جاندیاں نیں۔ ایہو جہے بیان وقتی تاثر تے داد تے لے لیندے نیں، پر فنی پدھر تے غزل نوں کمزور کر دیندے نیں۔
زوال نہیں، ذوق دی تبدیلی اے
پنجابی غزل دے 'زوال' دا الزام صرف شاعراں تے لانا ناصحیح ہووے گا۔ اِیہہ دراصل ساریاں ساہت نال جُڑیاں طاقتاں دی سانجھی غلطی اے۔
فوری مشہوری دی طلب: سوشل میڈیا تے مشاعریاں دے بدل دے ماحول نے شاعر نوں مجبور کیتا اے کہ اوہ اوہو کُجھ لکھے جیہڑا فوری داد لے سکے۔ گہری رمز والی شاعری نوں سمجھن وچ وَقت لگدا اے، جیہڑا اج دے دور وچ کِسے کول نہیں۔
ناقد دا فَرْض: پنجابی دے نقاد نے کَمتَر سُخن تے گُفتگُو کرنا تے اُس نوں ردّ کرنا گھٹ کر دِتا اے۔ جدوں ہر کَمزور شاعری دی تعریف ہووے گی، تے معیار دی پہچان ختم ہو جاوے گی۔
اِیہہ جاننا ضروری اے کہ پنجابی غزل مری نہیں، بلکہ ایہدا سچا روپ اوہناں گُمنام شاعراں یا ادبی حِلقیاں وچ زندہ اے جیہڑے مشہوری دی دوڑ توں دُور، صرف سچے سُخن دی پَرکھ رکھدے نیں۔ جے اسیں رمز، کنائے، تے کوملتا نوں مُڑ توں غزل دی کُنجی سمجھ لئیے، تے ایہہ زوال دا بھلیکھا آپے ٹُٹ جاوے گا۔
غزل دے اصلی معیار نوں بحال کرن لئی، ادبی حِلقیاں وچ نویں 'صوفیانہ' تے 'فکری' رجحانات دی حوصلہ افزائی کرنا ضروری اے۔
عمران سحر
محبت ویر جی
ReplyDelete